Brood, meisjes en boeken

door Nairobi-boek-blog

Een klassiek gecomponeerde roman die associaties oproept met het negentiende-eeuwse naturalisme van een schrijver als Zola. The Stone Hills of Maragoli van Stanley Gazemba vertelt het verhaal van de neergang van Ombina, een arme theeplukker, getrouwd en vader van twee kinderen. In de openingsscène is hij in het schemerduister onderweg naar de groentetuin van zijn baas. Ombina is zenuwachtig, want vandaag zal hij voor het eerst in zijn leven stelen. ‘Not money, not silver. He was going to steal food. Plain life-sustaining food, and it weighed him down with such shame he could hardly keep his head straight.’

Stanley Gazemba

Literaire Prijs
Stanley Gazemba (1974) heeft verschillende boeken op zijn naam staan, waaronder The Stone Hills of Maragoli, zijn debuut waarmee hij de Jomo Kenyatta Prize for Literature won. Deze prachtige, originele roman is een liefdesgeschiedenis met als decor het dorpsleven in het rurale westen van Kenia, ver van het moderne stadsleven. Het dorp waarin Gazemba zelf opgroeide en de mensen die daar woonden vormden zijn inspiratie. Zijn personages wonen met koe en kippen in kleine hutten die zijn doortrokken van de rook van de houtvuurtjes waarop wordt gekookt. Armoede is een constante factor waaraan bijna niet te ontsnappen is. ‘Maar armoede definieert niet wie je bent,’ zegt Gazemba, ‘je kunt denken: ik ben arm, dus ik ben een loser. Je kunt ook proberen er iets aan te doen.’  

Vlucht uit de realiteit
Zoals je kind naar kostschool sturen, wat de ouders van Gazemba deden. Anders dan de exclusieve Eton-achtige instituten voor de well to do die ik altijd met deze vorm van onderwijs associeer, heb je in Kenia kostscholen voor kinderen van alle rangen en standen. De zoon van mijn hulp gaat bijvoorbeeld naar kostschool in een dorpje een paar uur buiten Nairobi, waar de omstandigheden nogal bar zijn. De slaapzaal met honderd puberjongens in stapelbedden met drie verdiepingen waarover hij mij tijdens zijn kerstvakantie vertelde, klonk niet erg aangenaam. In de roman Tropical Fish geeft de Oegandese schrijfster Doreen Baingana eveneens een weinig aanlokkelijk beeld van het leven op kostschool in dit deel van de wereld: de straatarme leerling Mary doet als een soort bediende klusjes voor klasgenoot Linette, die haar betaalt met eten. Ook Patti, de vertelster heeft voortdurend honger. ‘My stomach growled cruelly, like a dog.’ Ze vraagt haar rijkere klasgenootje om melk voor in haar thee. ‘“Please, Linette?” My voice squeaked. She turned around, annoyed, as though I was a dirty fly she couldn’t shrug off her shoulder. “Patti, you’re always begging. Am I supposed to look after the whole dorm?”’ 

Brood
Net als Baingana beschrijft Gazemba de kostschool waar hij heen ging als een beklemmende omgeving. ‘Je dag werd geregeerd door regels en bellen, het was een soort gevangeniskamp.’ Maar het was wel die omgeving en die onaangename realiteit die hem aanzetten tot schrijven. ‘Door de boeken die ik las en de verhalen die ik schreef, kon ik in een wereld vluchten waarin ik zelf kon bepalen wat er gebeurde.’ Hij schreef  er zijn eerste boek, in een schrift, en stuurde het op naar een uitgeverij in Nairobi. Maanden later kreeg hij een afwijzingsbriefje, dat hij aan zijn vrienden liet zien, want ook al werd er niets uitgegeven, hij had een boek geschreven en correspondeerde bovendien met een uitgeverij in Nairobi. Twee wapenfeiten die hem direct al van alles opleverden: ‘Iedereen wilde met mij gezien worden en bovendien kreeg ik cadeaus, zoals brood. Het eten daar was zo vies, brood was in die tijd een waardevolle lekkernij. Jammer dat het een boys only school was, want het schrijven gaf mij aanzien. Als er meisjes in de buurt waren geweest, wie weet wat er dan allemaal had kunnen gebeuren.’ Hij lacht.  ‘Op kostschool besloot ik schrijver te worden.’

Schrijver en tuinman
Aanzien, meisjes en escapisme zijn mooie drijfveren om te beginnen met schrijven. Maar voor Stanley Gazemba is het schrijverschap een serieuze carrière. Omdat hij niet van schrijverij alleen kan leven, is hij ook tuinman. Toen hij eind jaren negentig in Nairobi aankwam werd hij in dienst genomen door de Amerikaanse journalist Susan Linnee. Overdag werkte Gazemba in haar tuin en ’s avonds schreef hij in een schrift aan zijn debuutroman. Toen Linnee erachter kwam dat hij aan een boek werkte, leende ze hem haar oude Olivetti typemachine. Bovendien voorzag ze de eerste versie van het manuscript van commentaar en mede door haar journalistieke connecties vond hij een ingang bij de Sunday Nation, de krant waarvoor hij nu boekrecensies schrijft. In september 2011 interviewde Gazemba de Nederlandse schrijver Abdelkader Benali, die in Nairobi was voor het StoryMoja Hayfestival.

Het schrijversbureau van Stanley Gazemba

Nieuwe generatie schrijvers
‘Op het moment dat The Stone Hills of Maragoli verscheen had ik het gevoel dat ik eindelijk mijn doel had bereikt.  Vanaf dat moment was ik echt schrijver. In Kenia heeft mijn generatie schrijvers  altijd het idee gehad dat we er niet toe deden. Dat veranderde toen uitgeverij Kwani? werd opgericht door Binyavanga Wainaina. Door Kwani? kwam er aandacht voor mijn generatie, en realiseerde ik me dat mijn eigen ideeën en de verhalen die ik schrijf er wel degelijk toe doen. Het schrijven is voor mij een bevrijdend proces van het vinden van mijn eigen stem, een vorm van democratisering, waarin het is toegestaan om te verwoorden wat ik denk. Natuurlijk zou ik graag een bestseller schrijven, maar naarmate ik ouder word is het schrijven voor mij vooral een manier om mij uit te spreken en iets blijvends te creëren. To leave my own footprint.’ 

Khama, het nieuwste boek van Stanley Gazemba is zojuist als ebook verschenen. Het is een historische roman, die is gebaseerd op Shaka Zulu, de staatsman die zijn kleine Zulu koninkrijk aan het begin van de negentiende eeuw wist uit te breiden tot een gebied dat een groot deel van Zuid Afrika omvatte.

Khama is verkrijgbaar via Amazon, Barnes & Noble en Synergebooks